Trong dòng chảy oanh liệt của lịch sử cách mạng Việt Nam thế kỷ XX, đồng chí Hồ Tùng Mậu (1896 – 1951) nổi lên như một biểu tượng của lòng yêu nước nồng nàn, ý chí chiến đấu kiên cường và tài năng tổ chức xuất sắc. Là một trong những người cộng sản tiền bối của cách mạng Việt Nam. Ông là người bạn, người đồng chí chiến đấu thân thiết của Chủ tịch Hồ Chí Minh, cuộc đời và sự nghiệp của Hồ Tùng Mậu gắn liền với những bước ngoặt trọng đại của Đảng và dân tộc.

1. Từ vùng đất hiếu học đến hành trình cứu nước

Đồng chí Hồ Tùng Mậu (tên khai sinh là Hồ Bá Cự) sinh ngày 15/6/1896 tại làng Quỳnh Đôi, huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An — một vùng đất địa linh nhân kiệt, giàu truyền thống khoa bảng và yêu nước. Theo Lịch sử Đảng bộ tỉnh Nghệ An, gia đình đồng chí có truyền thống yêu nước sâu sắc. Cha của ông là cụ Hồ Bá Kiện, một người có tinh thần yêu nước, đã tham gia phong trào Văn Thân và bị thực dân Pháp bắt giữ và hy sinh trong tù. Được nuôi dưỡng trong môi trường đó, tư tưởng chống thực dân và khát vọng giành độc lập đã sớm hình thành trong tư duy của người thanh niên Hồ Bá Cự. Năm 1920, để tránh sự lùng sục của mật thám Pháp và tìm con đường cứu nước mới, ông cùng các đồng chí thân cận trốn sang Trại Cày (Thái Lan) rồi sang Quảng Châu (Trung Quốc). Tại đây, ông đổi tên thành Hồ Tùng Mậu, bắt đầu một chặng đường hoạt động cách mạng đầy gian khổ nhưng vinh quang.

Ảnh sưu tầm

2. Những mốc son sự nghiệp và đóng góp cho Đảng

Vai trò của Hồ Tùng Mậu được thể hiện đậm nét qua các giai đoạn mang tính bước ngoặt của phong trào cách mạng:

Sáng lập Tâm Tâm Xã và gặp gỡ Nguyễn Ái Quốc (1923 – 1925)

Theo như ghi chép tại cuốn sách  Đồng chí Hồ Tùng Mậu - Tiểu sử (Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật), năm 1923 tại Quảng Châu, Hồ Tùng Mậu cùng Lê Hồng Sơn, Lê Hồng Phong... thành lập Tâm Tâm Xã (chính đảng yêu nước với xu hướng tiến bộ). Mùa thu năm 1924, Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc từ Liên Xô về Quảng Châu. Người đã tiếp xúc với nhóm cốt cán của Tâm Tâm Xã, trong đó có Hồ Tùng Mậu. Nhận thấy tư duy sắc sảo và bầu nhiệt huyết của ông, Nguyễn Ái Quốc đã chọn ông làm hạt nhân để thành lập Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên vào tháng 6/1925. Đồng chí Hồ Tùng Mậu trở thành một trong những thành viên đầu tiên của Tổng bộ Hội, trực tiếp tham gia huấn luyện và đưa các học viên về nước hoạt động.

Hợp nhất các tổ chức Cộng sản (1930)

Đầu năm 1930, trước tình hình phong trào cách mạng Việt Nam bị chia rẽ bởi các tổ chức cộng sản biệt lập, Nguyễn Ái Quốc đã triệu tập Hội nghị hợp nhất tại Hương Cảng (Trung Quốc). Theo biên bản và các tài liệu lịch sử dòng họ Hồ tại Quỳnh Đôi, đồng chí Hồ Tùng Mậu là một trong hai đại biểu đại diện cho An Nam Cộng sản Đảng tham gia Hội nghị thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam (ngày 3/2/1930). Sự am hiểu sâu sắc về phong trào và uy tín cá nhân của ông đã  góp phần quan trọng bảo đảm cho sự đoàn kết, thống nhất vững chắc của Đảng ngay từ ngày đầu thành lập.

Ảnh sưu tầm

Kiên trung trong ngục tù thực dân (1931 – 1945)

Tháng 4/1931, đồng chí Hồ Tùng Mậu bị cảnh sát Anh bắt tại Hương Cảng, sau đó trao trả cho thực dân Pháp. Bản án tử hình được giảm xuống chung thân khổ sai. Trong suốt 14 năm (1931 – 1945), ông bị luân chuyển qua các nhà tù khét tiếng gian khổ như lao Thừa Phủ (Huế), nhà đày Kon Tum, nhà đày Buôn Ma Thuột. Trong tù, ông giữ vững khí tiết của người cộng sản, biến nhà tù thành trường học cách mạng, tổ chức các cuộc đấu tranh tuyệt thực phản đối chế độ hà khắc của cai ngục. Tháng 3/1945, tận dụng thời cơ Nhật đảo chính Pháp, ông cùng các đồng chí lãnh đạo chủ chốt tổ chức vượt ngục thành công, trở về đất liền tham gia lãnh đạo tổng khởi nghĩa giành chính quyền.

3. Nhà lãnh đạo liêm chính của chính quyền cách mạng

Sau Cách mạng Tháng Tám, đồng chí Hồ Tùng Mậu được Đảng và Chính phủ giao nhiều trọng trách lớn: Phó Bí thư Chiến khu quân sự IV, Chủ tịch Ủy ban kháng chiến hành chính Liên khu IV. Đặc biệt, tại Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ II (tháng 2/1951), ông được bầu vào Ban Chấp hành Trung ương Đảng. Ông được bổ nhiệm làm Tổng Thanh tra Chính phủ đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và kiêm chức Chủ tịch Hội Liên Việt liên khu IV. Trên cương vị Tổng Thanh tra Chính phủ, đồng chí Hồ Tùng Mậu đã đặt nền móng vững chắc cho công tác thanh tra, giám sát quốc gia, thực hiện triệt để tinh thần "Cần, Kiệm, Liêm, Chính" mà Chủ tịch Hồ Chí Minh phát động, đấu tranh không khoan nhượng với nạn tham ô, lãng phí và quan liêu.

Ảnh sưu tầm

4. Sự hy sinh anh dũng và di sản để lại

Ngày 23/7/1951, trên đường đi công tác tại liên khu IV, đồng chí Hồ Tùng Mậu bị máy bay của thực dân Pháp oanh tạc và anh dũng hy sinh tại ngã ba chợ Đường (huyện Triệu Sơn, tỉnh Thanh Hóa, nay thuộc xã Triệu Sơn tỉnh Thanh Hoá), hưởng thọ 55 tuổi. Sự ra đi của ông là một tổn thất vô cùng lớn lao cho cách mạng. Đích thân Chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết bài điếu văn tràn đầy xúc động, trong đó có đoạn: "Chú Tùng Mậu ơi! Lòng ta rất đau xót, dòng lệ thắm dâng trào... Chú là người chí công vô tư, một người cán bộ mẫu mực, một người bạn chiến đấu trung thành..."- Chủ tịch Hồ Chí Minh (Báo Nhân Dân, số 22, ngày 16/8/1951). Năm 2008, để ghi nhận những đóng góp và công lao to lớn đối với sự nghiệp Cách mạng, giải phóng dân tộc, Đảng và Nhà nước đã truy tặng đồng chí Hồ Tùng Mậu Huân chương Sao Vàng - phần thưởng cao quý nhất của đất nước.

Cuộc đời 55 năm của đồng chí Hồ Tùng Mậu là một thiên sử thi về lòng trung thành vô hạn với lý tưởng cách mạng. Bản lĩnh, trí tuệ và sự liêm chính của ông mãi mãi là tấm gương sáng ngời cho chúng ta và các thế hệ trẻ học tập, noi theo.

                                                                                                                                                                                  PV. Phạm Toàn