Năm 2026, Đảng bộ, chính quyền và Nhân dân cả nước long trọng kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn (1726 – 2026) – một nhà bác học lỗi lạc, nhà tư tưởng lớn, nhà chính trị, nhà ngoại giao và nhà giáo tiêu biểu của dân tộc Việt Nam. Đây  là dịp để tưởng nhớ, tri ân những cống hiến to lớn của Ông đối với đất nước và lan tỏa những giá trị trường tồn về trí tuệ, nhân cách, khát vọng cống hiến cho các thế hệ hôm nay và mai sau.

Từ "thần đồng" khoa bảng đến vị quan thanh liêm, tận tụy vì dân

Lê Quý Đôn, tự Doãn Hậu, hiệu Quế Đường, sinh năm 1726 tại làng Diên Hà, huyện Diên Hà, trấn Sơn Nam (nay thuộc xã Lê Quý Đôn, tỉnh Hưng Yên) trong một gia đình có truyền thống hiếu học và khoa bảng. Ngay từ thuở thiếu thời, Ông đã nổi tiếng là một "thần đồng" với trí nhớ phi thường, tư chất thông minh và tinh thần học tập bền bỉ. Con đường khoa cử của Lê Quý Đôn là niềm tự hào hiếm có trong lịch sử giáo dục nước nhà. Mới 17 tuổi, Ông đỗ đầu kỳ thi Hương; 24 tuổi đỗ đầu kỳ thi Hội và hai năm sau được xếp Bảng nhãn tại kỳ thi Đình. Tài năng ấy đã mở đầu cho một cuộc đời cống hiến không mệt mỏi vì quốc gia, dân tộc. Bước vào chốn quan trường từ năm 1752, trong bối cảnh đất nước nhiều biến động, Lê Quý Đôn lần lượt đảm nhiệm nhiều trọng trách quan trọng của triều Lê - Trịnh như Toản tu Quốc sử quán, Thị thư kiêm Tư nghiệp Quốc Tử giám, Bồi tụng, Lại bộ Tả thị lang, Hiệp trấn Thuận Hóa và Công bộ Thượng thư. Dù ở bất kỳ cương vị nào, Ông cũng luôn giữ trọn khí tiết của một vị quan thanh liêm, chính trực, lấy việc công làm trọng, đặt lợi ích của đất nước và cuộc sống của Nhân dân lên trên hết. Cuộc đời làm quan của Ông là tấm gương sáng về tinh thần trách nhiệm, sự mẫn cán và đức độ của người phụng sự Tổ quốc. Khi Lê Quý Đôn qua đời năm 1784, triều đình đã bãi triều ba ngày để tưởng niệm một bậc công thần lỗi lạc – sự ghi nhận đặc biệt đối với một trí thức lớn đã dành trọn cuộc đời cho dân, cho nước.

Nhà bác học bách khoa với di sản tri thức vượt thời đại

Trong lịch sử văn hóa dân tộc, Lê Quý Đôn được tôn vinh là một trong những nhà bác học lớn nhất của Việt Nam. Khối lượng trước tác mà Ông để lại vô cùng đồ sộ, bao quát hầu hết các lĩnh vực của khoa học tự nhiên và khoa học xã hội đương thời. Ở lĩnh vực lịch sử và địa lý, các tác phẩm như Đại Việt thông sử, Phủ biên tạp lục, Kiến văn tiểu lục, Bắc sứ thông lục vẫn được xem là những công trình có giá trị đặc biệt về sử liệu và khảo cứu. Trong lĩnh vực triết học, khảo cứu và bách khoa thư, Vân đài loại ngữ được đánh giá là một trong những bộ bách khoa thư tiêu biểu của Việt Nam thời phong kiến, thể hiện tầm hiểu biết uyên bác và tư duy khoa học sâu sắc của tác giả. Đối với văn học, Lê Quý Đôn đã để lại nhiều công trình có giá trị như Toàn Việt thi lục, Hoàng Việt văn hải, Quế Đường thi tập cùng hàng trăm bài thơ chữ Hán giàu giá trị tư tưởng và nghệ thuật. Đặc biệt, Ông là một trong những học giả sớm quan tâm đến việc sử dụng chữ Nôm trong văn bản hành chính và sáng tác văn xuôi, góp phần khẳng định bản sắc văn hóa dân tộc. Không chỉ là một học giả lớn, Lê Quý Đôn còn là một nhà ngoại giao xuất sắc. Trong những chuyến đi sứ sang nhà Thanh, bằng trí tuệ, bản lĩnh và khả năng ứng đối linh hoạt, Ông đã góp phần nâng cao vị thế Đại Việt, mở rộng giao lưu học thuật và để lại nhiều dấu ấn tốt đẹp trong quan hệ bang giao. Những đóng góp to lớn ấy đã vượt ra ngoài phạm vi quốc gia. Ngày 31/10/2025, tại Kỳ họp lần thứ 43 Đại Hội đồng UNESCO tổ chức ở Samarkand (Cộng hòa Uzbekistan), UNESCO đã thông qua Nghị quyết cùng tham gia kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn. Đây là sự ghi nhận xứng đáng của cộng đồng quốc tế đối với những cống hiến đặc biệt của Ông cho tri thức và văn hóa nhân loại.

Di sản còn mãi với công cuộc xây dựng đất nước hôm nay

Ba thế kỷ đã trôi qua, nhưng những giá trị mà Lê Quý Đôn để lại vẫn vẹn nguyên ý nghĩa trong công cuộc xây dựng và phát triển đất nước. Tinh thần yêu nước, ý thức phụng sự quốc gia, lòng tận tụy vì Nhân dân của Ông tiếp tục là tấm gương sáng để đội ngũ cán bộ, đảng viên noi theo; khơi dậy trách nhiệm, bản lĩnh, khát vọng cống hiến và tinh thần đổi mới sáng tạo trong thực thi công vụ. Quan điểm đề cao vai trò của Nhân dân, coi "dân là gốc của nước", kết hợp hài hòa giữa đức trị và pháp trị vẫn còn nguyên giá trị trong quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay. Triết lý "thực học", học đi đôi với hành, trọng dụng hiền tài của Lê Quý Đôn cũng là nguồn cảm hứng quan trọng đối với sự nghiệp đổi mới giáo dục, phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số – những động lực then chốt đưa đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới. Trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng, việc gìn giữ, số hóa và phát huy các giá trị di sản văn hóa, đồng thời chủ động tiếp thu tinh hoa tri thức của nhân loại cũng chính là sự tiếp nối tư tưởng rộng mở, cầu thị mà Lê Quý Đôn đã thể hiện từ hơn ba thế kỷ trước.

Tỏa sáng cùng khát vọng Việt Nam hùng cường

Kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn không chỉ là hoạt động tri ân một bậc hiền tài của dân tộc mà còn là dịp để mỗi người Việt Nam thêm tự hào về truyền thống hiếu học, trọng trí tuệ và khát vọng vươn lên của dân tộc. Cuộc đời và sự nghiệp của Lê Quý Đôn là minh chứng sinh động cho sức mạnh của tri thức, của tinh thần tự học, của lòng yêu nước và trách nhiệm phụng sự cộng đồng. Những giá trị ấy vẫn đang tiếp tục soi sáng con đường phát triển của đất nước trong thời đại mới. Noi gương Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn, mỗi cán bộ, đảng viên, mỗi nhà khoa học, mỗi người dân hôm nay cần không ngừng học tập, rèn luyện, đổi mới sáng tạo, làm chủ khoa học và công nghệ, góp phần xây dựng một Việt Nam phát triển nhanh, bền vững, hùng cường và thịnh vượng, xứng đáng với truyền thống vẻ vang mà các thế hệ tiền nhân đã dày công vun đắp.

PV. Phạm Toàn