Trong dòng chảy hàng nghìn năm lịch sử dựng nước và giữ nước, dân tộc Việt Nam luôn coi trọng việc học, chăm lo đào tạo và trọng dụng nhân tài để xây dựng đất nước. Cách đây 950 năm, vào năm 1076, dưới triều vua Lý Nhân Tông, Quốc Tử Giám được thành lập tại kinh đô Thăng Long, đánh dấu một bước phát triển quan trọng của nền giáo dục Đại Việt. Trải qua gần một thiên niên kỷ, những giá trị lịch sử, văn hóa và giáo dục của Quốc Tử Giám vẫn còn nguyên ý nghĩa, trở thành biểu tượng tiêu biểu của truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo và trọng dụng hiền tài của dân tộc Việt Nam.

Toàn cảnh văn miếu Quốc Tử Giám ( Ảnh Nguồn internet)

Dấu mốc quan trọng trong lịch sử giáo dục Việt Nam

Sự ra đời của Quốc Tử Giám gắn liền với quá trình xây dựng và củng cố nền độc lập, tự chủ của quốc gia Đại Việt dưới triều Lý. Trước đó, năm 1070, vua Lý Thánh Tông cho xây dựng Văn Miếu tại kinh đô Thăng Long; năm 1075, dưới triều vua Lý Nhân Tông, triều đình tổ chức khoa thi Nho học đầu tiên. Đến năm 1076, Quốc Tử Giám chính thức được thành lập, trở thành trường quốc học đầu tiên của Việt Nam, cơ sở giáo dục ở trung ương do nhà nước tổ chức. Ba sự kiện lịch sử này thể hiện sự phát triển có hệ thống của nền giáo dục Đại Việt: xây dựng nơi tôn vinh đạo học, tổ chức thi tuyển và hình thành cơ sở đào tạo nhân tài phục vụ đất nước. Quốc Tử Giám không chỉ là nơi truyền thụ kiến thức mà còn là thiết chế giáo dục quan trọng, góp phần đào tạo đội ngũ trí thức, quan lại có học vấn, phẩm chất và năng lực tham gia xây dựng, quản lý quốc gia.

Khuê Văn Các ( Ảnh nguồn Internet)

Trải qua các triều đại Lý, Trần, Lê, Mạc và Lê Trung Hưng, Quốc Tử Giám nhiều lần được tu sửa, mở rộng và tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong hệ thống giáo dục quốc gia. Đặc biệt, dưới thời Trần, việc tuyển chọn người học từng bước mở rộng đối với những người có học lực xuất sắc ngoài tầng lớp quý tộc. Nhiều nhà giáo, nhà trí thức tiêu biểu đã gắn bó với nơi đây, trong đó có Chu Văn An – người thầy mẫu mực về học vấn, đức độ, sự thanh liêm và chính trực. Ngô Sĩ Liên, nhà sử học lớn của dân tộc, cũng từng giữ chức Tư nghiệp Quốc Tử Giám, có đóng góp quan trọng trong việc biên soạn bộ Đại Việt sử ký toàn thư.

Chu Văn An người thầy mẫu mực về học vấn, đức độ ( Ảnh nguồn Internet)

Văn Miếu - Quốc Tử Giám – biểu tượng của nền văn hiến Việt Nam

Một trong những giá trị đặc biệt của di tích Văn Miếu - Quốc Tử Giám là hệ thống 82 bia Tiến sĩ, ghi danh những người đỗ đạt trong 82 khoa thi từ năm 1442 đến năm 1779. Các bia được dựng từ năm 1484 đến năm 1780, lưu giữ nhiều thông tin quý giá về khoa cử, tên tuổi, quê quán và sự nghiệp của các bậc hiền tài. Đây không chỉ là tư liệu lịch sử có giá trị mà còn phản ánh tư tưởng coi trọng giáo dục, đề cao nhân tài của các triều đại phong kiến Việt Nam. Trên bia Tiến sĩ khoa Nhâm Tuất năm 1442 có khắc bài ký của Thân Nhân Trung với câu nói nổi tiếng: “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia”. Tư tưởng ấy khẳng định vai trò đặc biệt quan trọng của người tài đối với sự hưng thịnh của đất nước; đồng thời nhấn mạnh trách nhiệm của quốc gia trong việc phát hiện, đào tạo, bồi dưỡng và sử dụng nhân tài. Giá trị của di sản Văn Miếu - Quốc Tử Giám đã được ghi nhận ở tầm quốc gia và quốc tế. Năm 2010, bia Tiến sĩ được ghi danh vào Danh mục Ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương; năm 2011 được ghi danh vào Danh mục Ký ức thế giới của UNESCO ở cấp quốc tế. Ngày 10/5/2012, Văn Miếu - Quốc Tử Giám được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt; ngày 14/01/2015, 82 bia Tiến sĩ được công nhận là bảo vật quốc gia. Những giá trị được lưu giữ tại đây đã góp phần khẳng định vị thế của Quốc Tử Giám trong lịch sử giáo dục, văn hóa dân tộc, trở thành địa chỉ văn hóa có ý nghĩa sâu sắc đối với nhân dân cả nước và bạn bè quốc tế.

Hình ảnh bia Tiến sỹ tại Văn Miếu Quốc Tử Giám ( Ảnh Nguồn Internet)

Phát huy truyền thống Quốc học Việt Nam trong thời kỳ mới

Kỷ niệm 950 năm Quốc Tử Giám - Quốc học Việt Nam không chỉ là dịp ôn lại truyền thống lịch sử vẻ vang mà còn có ý nghĩa thiết thực trong việc khơi dậy tinh thần hiếu học, ý chí vươn lên bằng tri thức và khát vọng cống hiến của các thế hệ hôm nay. Kế thừa truyền thống quý báu của cha ông, Đảng và Nhà nước luôn quan tâm phát triển giáo dục, đào tạo, nâng cao dân trí, bồi dưỡng nhân tài. Trong giai đoạn hiện nay, yêu cầu đặt ra là xây dựng nền giáo dục phát triển toàn diện, coi trọng thực học, thực tài, năng lực sáng tạo và tinh thần học tập suốt đời; đồng thời gắn đào tạo với phát hiện, thu hút và trọng dụng nhân tài, phát huy vai trò của đội ngũ trí thức, nhà khoa học và nguồn nhân lực chất lượng cao trong sự nghiệp phát triển đất nước. Đặc biệt, thế hệ trẻ cần tiếp tục phát huy truyền thống hiếu học, không ngừng trau dồi tri thức, rèn luyện đạo đức, bản lĩnh, tinh thần tự lực, tự cường; chủ động tiếp cận khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, sẵn sàng đảm nhận những nhiệm vụ mới và đóng góp trí tuệ, sức lực cho quê hương, đất nước.Cùng với đó, việc bảo tồn và phát huy giá trị Văn Miếu - Quốc Tử Giám cần được quan tâm gắn với giáo dục di sản, quảng bá những giá trị văn hóa, lịch sử của dân tộc; giúp các thế hệ hiểu đúng, trân trọng và tự hào về truyền thống giáo dục Việt Nam. Kỷ niệm 950 năm Quốc Tử Giám - Quốc học Việt Nam (1076–2026) là dịp để mỗi cán bộ, đảng viên và người dân thêm tự hào về truyền thống văn hiến của dân tộc; nhận thức sâu sắc hơn trách nhiệm trong việc chăm lo sự nghiệp giáo dục, tôn vinh người thầy, trọng dụng nhân tài và xây dựng xã hội học tập. Phát huy tinh thần Quốc học Việt Nam chính là tiếp nối mạch nguồn tri thức nghìn năm, khơi dậy khát vọng học tập, sáng tạo và cống hiến, góp phần xây dựng đất nước Việt Nam ngày càng phồn vinh, văn minh, hạnh phúc.

                                                                                                                           PV: Phạm Toàn