“Trăm năm trong cõi người ta

Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau

Trải qua một cuộc bể dâu

Những điều trông thấy mà đau đớn lòng”

          "Truyện Kiều" không chỉ là một áng thơ ca bất hủ trong kho tàng văn học Việt Nam, nó còn là tiếng lòng, là nỗi niềm của Đại thi hào Nguyễn Du trước thời kỳ lịch sử đầy biến động và đau thương của đất nước.  Chứng kiến tình cảnh của đất nước trong giai đoạn chế độ phong kiến suy tàn, xã hội hỗn loạn, chiến tranh, nạn đói và các cuộc khởi nghĩa nông dân liên tiếp xảy ra. Xã hội phong kiến thối nát, nạn đói hoành hành, nhân phẩm của con người bị chà đạp.  Nguyễn Du là một người chứng kiến tận mắt mọi bi kịch của thời cuộc. Cuộc đời ông trải qua nhiều thăng trầm, từ một công tử khuê các trở thành kẻ tha hương "mười năm gió bụi", rồi lại làm quan trong triều. Chính những trải nghiệm "tai nghe mắt thấy" về nỗi khổ của nhân dân đã hun đúc nên tư tưởng và cảm xúc mãnh liệt cho tác phẩm. Với tấm lòng yêu nước, thương dân mang tính nhân đạo sâu sắc. Thông qua thân phận đầy rẫy những bi kịch của Thúy Kiều, Nguyễn Du đã gửi gắm một cách sâu sắc vào đó những tâm tư, tình cảm lớn lao của mình. Nhà thơ xót thương cho những số phận "thiên tài bạc mệnh", những người tài hoa mà số phận lại éo le, đặc biệt là người phụ nữ. Ông thấu hiểu, đồng cảm với những lựa chọn đau khổ của Thúy Kiều, xem nỗi đau của nàng như nỗi đau chung của kiếp nhân sinh. Mặc dù sống trong xã hội phong kiến, tác giả vẫn đề cao vẻ đẹp và khát vọng tự do cá nhân, đặc biệt là tình yêu chân thành giữa Kiều và Kim Trọng, một tình yêu đã vượt lên mọi lễ giáo ràng buộc của chế độ phong kiến cổ hủ. Truyền Kiều cũng chứa đựng sự chiêm nghiệm chua xót về mối quan hệ giữa Tài (tài năng, phẩm chất) và Mệnh (số phận, định mệnh). Điệp khúc "Đau đớn thay phận đàn bà / Lời rằng bạc mệnh cũng là lời chung" là tiếng than ai oán về sự bất công của chế độ xã hội cũ. Thông qua các nhân vật như Mã Giám Sinh, Tú Bà, Hồ Tôn Hiến, tác phẩm đã vạch trần bộ mặt xấu xa, tàn nhẫn của xã hội kim tiền và cường quyền, nơi con người có thể mua bán, chà đạp lên phẩm giá của nhau. "Truyện Kiều" một tác phẩm văn học mang giá trị vượt thời gian, là một trong những viên ngọc quý giá nhất của nền văn học Việt Nam. Biểu hiện cao nhất của tinh thần nhân văn Việt Nam. Tác phẩm là bản cáo trạng tố cáo xã hội phong kiến, đồng thời là sự biểu dương, ca ngợi vẻ đẹp, nhân phẩm, và khát vọng sống của con người, đặc biệt là người phụ nữ.  Với tác phẩm “Truyện Kiều”Nguyễn Du đã nâng tiếng Việt lên một đỉnh cao tuyệt vời. Ngôn ngữ trong "Truyện Kiều" là sự kết hợp nhuần nhuyễn, hài hòa của tiếng Việt bình dân và ngôn ngữ bác học, nó đã đạt đến độ tinh luyện, vô cùng trong sáng, trau chuốt và giàu khả năng biểu cảm. Ông đã phát triển thể thơ truyền thống lục bát đến mức hoàn mỹ, tạo nên nhịp điệu du dương, uyển chuyển, dễ đi vào lòng người. Đặc biệt là nghệ thuật miêu tả tâm lý nhân vật một cách chân thực nhưng hết sức sâu sắc, tinh tế (tâm lý Kiều trong đêm thề nguyền ước hẹn cùng chàng Kim, sự đau khổ giằng xé khi phải quyết định bán mình chuộc cha “Bên tình bên hiếu bên nào nặng hơn”, hay tâm trạng của Thúy Kiều khi trao duyên cho Thúy Vân). Bên cạnh đó nghệ thuật miêu tả thiên nhiên mang tính ước lệ, tượng trưng sâu sắc trong tác phẩm “Truyện Kiều” của tác giả cũng đã đạt đến đỉnh cao của nghệ thuật văn học. Có thể nói tác phẩm "Truyện Kiều" của đại thi hào Nguyễn Du đã gần gũi, thân thiết và đi vào tâm thức của người dân như là một cuốn "Từ điển bách khoa" về đời sống tâm hồn, tình cảm của người Việt Nam.

                                                       PV: Phạm Toàn